اجرتالمثل ایام زوجیت یکی از مهمترین حقوق مالی زنان پس از ازدواج است که امروزه در بسیاری از دعاوی خانواده مطرح میشود. بسیاری از زنان پس از سالها زندگی مشترک متوجه میشوند که بابت کارهایی که در منزل همسر انجام دادهاند، حق مطالبه اجرت دارند. اما به دلیل ناآگاهی از شرایط، نحوه طرح دعوا و نکات حقوقی، در دادگاه با شکست مواجه میشوند.
در این مقاله از مؤسسه حقوقی سخنآرا، تمام نکات لازم برای مطالبه اجرتالمثل، شرایط قانونی، مدارک لازم، نحوه محاسبه توسط کارشناس و روند رسیدگی را کاملاً ساده و قابل فهم توضیح میدهیم.
اجرتالمثل ایام زوجیت چیست؟
قانون حمایت خانواده، موضوع اجرتالمثل را به تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی ارجاع داده است. طبق این تبصره:
«اگر زن کارهایی را که شرعاً بر عهده او نیست، به دستور شوهر و بدون قصد تبرع انجام دهد و عرف برای آن کار اجرت قرار داده باشد، دادگاه اجرتالمثل آن را محاسبه و حکم به پرداخت میدهد.»
بنابراین زن میتواند بابت کارهایی که وظیفه شرعی او نیست ولی در طول زندگی مشترک انجام داده، از همسر خود اجرت دریافت کند.
به زبان ساده یعنی چه؟
اگر زن:
- کارهای خانه مثل پختوپز، نظافت، شستوشو، نگهداری فرزندان، رسیدگی به سالمندان خانواده و…
- کارهایی که در عرف ارزش مالی دارد
- به درخواست شوهر
- و بدون “قصد رایگان انجام دادن”
انجام دهد، حق مطالبه اجرتالمثل دارد.
شرایط دریافت اجرتالمثل ایام زوجیت
برای اینکه زن بتواند در دادگاه اجرتالمثل بگیرد، باید سه شرط مهم ثابت شود:
۱. کار انجام شده خارج از وظایف شرعی زن باشد
در اسلام برخی وظایف مانند انجام امورات خانه، پختوپز یا نگهداری از فرزند جزو وظایف شرعی زن نیست. در نتیجه زن میتواند بابت آن مطالبه اجرت کند.
۲. کارها به دستور زوج انجام شده باشد
در رویه قضایی، دادگاهها معمولاً این موضوع را مفروض میدانند چون اداره خانه بدون خواست و رضایت شوهر قابل تصور نیست.
۳. زن کارها را با «قصد تبرع» انجام نداده باشد
قصد تبرع یعنی زن از ابتدا قصد داشته کارهای خانه را رایگان و بدون انتظار مزد انجام دهد.
اگر زن قصد تبرع نداشته باشد، حق مطالبه اجرت دارد.
امارات (نشانههای) عدم قصد تبرع
- مدت طولانی زندگی مشترک
- نبود توافق مبنی بر رایگان بودن کارها
- شرایط فرهنگی و عرفی
- نقش فعال زن در اداره خانه
آیا اجرتالمثل شامل ازدواج موقت هم میشود؟
در قانون مدنی و قانون حمایت خانواده، درباره اجرتالمثل در ازدواج موقت بهطور مستقیم مادهای وجود ندارد. به همین دلیل گفته میشود قانون در این خصوص سکوت کرده است.
اما رویه دادگاهها چه میگوید؟
با وجود سکوت قانون، بسیاری از قضات و وکلای متخصص خانواده معتقدند:
- اگر زن در ازدواج موقت در منزل مرد سکونت داشته باشد
- کارهای خانه و امور زندگی را انجام داده باشد
- این کارها جزو وظایف شرعی او نبوده باشد
- به دستور یا خواست مرد انجام شده باشد
- و زن قصد انجام رایگان کارها را نداشته باشد
در این صورت زن میتواند اجرتالمثل مطالبه کند و دادگاه هم معمولاً با استناد به تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی حکم صادر میکند.
نکات بسیار مهم درباره اجرتالمثل ایام زوجیت
۱. نشوز زن (عدم تمکین) مانع دریافت اجرتالمثل نیست
نشوز یعنی زن از انجام وظایف قانونی خود خودداری کند.
اما در رویه قضایی، حتی اگر زن ناشزه باشد نیز از اجرتالمثل محروم نمیشود؛ زیرا اجرتالمثل مربوط به کارهایی است که زن در گذشته انجام داده و با نشوز ارتباطی ندارد.
۲. اگر در عقدنامه درباره اجرتالمثل توافق شده باشد
اگر زوجین در هنگام عقد نکاح شرط کرده باشند که اجرتالمثل بر اساس مبلغ مشخصی پرداخت شود، قاضی موظف است طبق همان شرط حکم دهد.
۳. اجرتالمثل با نحله فرق دارد
اگر زن شرایط اجرتالمثل را نداشته باشد ولی دادگاه تشخیص دهد زن در زندگی مشترک زحمت کشیده، ممکن است مبلغی تحت عنوان نحله تعیین شود.
تفاوت مهم:
- اجرتالمثل: حق قانونی با شرایط دقیق
- نحله: هدیهای که دادگاه تعیین میکند، میزان آن طبق نظر قاضی است
نحوه طرح دعوی مطالبه اجرتالمثل
طرح دعوا شامل مراحل زیر است:
مرحله اول: تنظیم دادخواست
زن باید دادخواست «مطالبه اجرتالمثل ایام زوجیت» را در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند.
مدارک لازم
- کپی شناسنامه و کارت ملی
- عقدنامه
- مدارک مربوط به سکونت و زندگی مشترک
- شواهدی از انجام امور خانه
مرحله دوم: تعیین مرجع صالح
- اگر مبلغ خواسته تا ۲۰ میلیون تومان باشد → شورای حل اختلاف
- اگر بیشتر از ۲۰ میلیون تومان باشد → دادگاه خانواده
هزینه دادرسی
- زیر ۲۰ میلیون → ۲/۵ درصد مبلغ خواسته
- بالای ۲۰ میلیون → ۳/۵ درصد مبلغ خواسته
مرحله سوم: ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری
قاضی پرونده برای تعیین میزان اجرتالمثل، پرونده را به کارشناس میفرستد. کارشناس بر اساس:
- مدت زندگی مشترک
- نوع کارهای انجامشده
- عرف منطقه
- وضعیت مالی زوج
مبلغ اجرتالمثل را تعیین میکند.
اعتراض به نظریه کارشناسی و رأی دادگاه
اعتراض به نظر کارشناس
طرفین میتوانند نسبت به نظریه کارشناس اعتراض کنند تا کارشناس دوم یا هیأت کارشناسی بررسی کند.
اعتراض به رأی دادگاه
- اگر رأی غیابی باشد →
- ۲۰ روز برای واخواهی
- سپس ۲۰ روز برای تجدیدنظر
- اگر رأی حضوری باشد →
- فقط تجدیدنظرخواهی امکانپذیر است
اجرتالمثل در چه زمانی قابل مطالبه است؟
زن میتواند در موارد زیر این حق را مطالبه کند:
- در زمان طلاق
- پس از طلاق
- بدون طلاق (تا زمانی که زندگی مشترک برقرار است)
- در دادخواست مهریه → میتواند همزمان اجرتالمثل را نیز مطالبه کند
این موضوع یکی از اشتباهات رایج است؛ بسیاری از خانمها فکر میکنند فقط موقع طلاق میتوانند اجرتالمثل بگیرند در حالی که اینطور نیست.
نحوه محاسبه اجرتالمثل ایام زوجیت
کارشناس رسمی دادگستری معمولاً این موارد را در نظر میگیرد:
- سالهای زندگی مشترک
- نوع کارهای زن در خانه
- زمان و میزان انجام کارها
- وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده
- عرف منطقه
- حداقل دستمزد سالهای مختلف
نکته مهم:
اجرتالمثل براساس حقوق سالهای گذشته محاسبه میشود، نه فقط سال جاری.
آیا زن شاغل هم اجرتالمثل میگیرد؟
بله.
اشتغال زن مانع مطالبه اجرتالمثل نیست، مگر اینکه کارهای خانه را عملاً انجام نداده باشد یا برای انجام کارهای خانه فرد دیگری در منزل حضور داشته باشد.
چرا زن شاغل هم حق اجرتالمثل دارد؟
زیرا:
- کارهای خانه وظیفه شرعی زن نیست
بنابراین حتی اگر شاغل هم باشد، وقتی این کارها را انجام میدهد، استحقاق اجرت دارد. - تبصره ماده ۳۳۶ محدودیتی تعیین نکرده
قانون نگفته فقط زن خانهدار این حق را دارد. - اشتغال زن به معنای عدم انجام کارهای خانه نیست
بسیاری از زنان شاغل نیز مانند زنان خانهدار کارهای منزل را انجام میدهند. - در رویه قضایی، کارشناسان و قضات تفاوتی میان زن شاغل و خانهدار قائل نمیشوند
فقط بررسی میشود که زن عملاً این کارها را انجام داده یا خیر.
آیا زن میتواند قبل از طلاق اجرتالمثل بگیرد؟
بله، زن میتواند قبل از طلاق هم اجرتالمثل ایام زوجیت را مطالبه کند و قانون هیچ محدودیتی برای طرح این دعوا در دوران زندگی مشترک قرار نداده است. این یک تصور اشتباه رایج است که فقط در زمان طلاق میتوان اجرتالمثل گرفت؛ در حالی که زن در هر مرحله از زندگی مشترک—بدون قصد طلاق—حق دارد این دعوا را مطرح کند.بر اساس تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی، زن هر زمان که بخواهد میتواند بابت کارهایی که در منزل شوهر انجام داده و وظیفه شرعی او نبوده، اجرتالمثل مطالبه کند.
بنابراین:
✔ قبل از طلاق
✔ بدون داشتن دادخواست طلاق
✔ حتی در زمان ادامه زندگی مشترک
✔ حتی زمانی که هیچ اختلافی هم وجود ندارد
زن میتواند اجرتالمثل بگیرد.
مرجع صالح برای طرح دعوی اجرتالمثل
مرجع صالح برای رسیدگی:
- دادگاه خانواده
- محل اقامت زن یا شوهر (زن میتواند هر کدام را انتخاب کند)
این یکی از حقوق مهم زنان است که بار اثبات را راحتتر میکند.
کارهایی که شامل اجرتالمثل میشود
- پختوپز و آشپزی
- شستوشو و نظافت منزل
- رسیدگی به فرزندان
- مراقبت از سالمندان خانواده
- کمک به اداره امور اقتصادی زندگی
- خریدهای منزل
- مدیریت امور خانه
اگر این کارها عرفاً ارزش مالی داشته باشد، زن حق دریافت اجرت دارد.
چه کارهایی شامل اجرتالمثل نمیشود؟
- وظایف شرعی زناشویی (تمکین خاص)
- کارهایی که زن به قصد رایگان بودن انجام داده
- کارهایی که با قرارداد خاص انجام شده باشد
تفاوت اجرتالمثل با مهریه
| ویژگی | اجرتالمثل | مهریه |
|---|---|---|
| نوع حق | مالی، مبتنی بر کار | مالی، مبتنی بر توافق |
| زمان ایجاد | طی زندگی مشترک | لحظه عقد |
| امکان اسقاط | بله | بله |
| نحوه محاسبه | کارشناسی | طبق عقد |
اجرتالمثل ایام زوجیت بعد از فوت زوج قابل مطالبه است؟
پاسخ قطعی: بله.
زن میتواند پس از فوت شوهر نیز بابت تمام سالهای زندگی مشترک، از ترکه (ارثیه) همسر خود اجرتالمثل مطالبه کند.
✔ قانون این حق را از زن سلب نکرده
✔ حق اجرتالمثل یک “حق مالی” است
✔ بنابراین حتی پس از فوت زوج نیز ساقط نمیشود
✔ زن میتواند از اموال بهجا مانده از شوهر، طلب خود را بگیرد
زیرا طبق تبصره ماده ۳۳۶ قانون مدنی، زن بابت کارهایی که شرعاً وظیفه او نبوده و به دستور یا خواست شوهر انجام داده، مستحق اجرت است.
این حق یک دین (بدهی) بر عهده شوهر محسوب میشود.
و بر اساس ماده ۸۶۸ قانون مدنی:
«ترکه متوفی ابتدا برای پرداخت دیون (بدهیها) مصرف میشود و سپس تقسیم میان ورثه.»
بنابراین اجرتالمثل زن مقدم بر ارث ورثه است.
چگونه رأی قطعی اجرتالمثل را بگیریم؟ (نکات طلایی تجربه وکلای مؤسسه سخنآرا)
وکلای متخصص خانواده توصیه میکنند:
- حتماً در دادخواست، سالهای زندگی مشترک و نوع کارها دقیق نوشته شود.
- زن باید ثابت کند قصد تبرع نداشته است.
- در جلسات دادگاه نسبت به نظریه کارشناس دقیق توجه شود.
- اگر مبلغ پایین تعیین شد، حتماً اعتراض کارشناسی کنید.
- نوشتن صحیح خواسته و دلایل بسیار مهم است.
مرجع صالح برای رسیدگی به اجرتالمثل ایام زوجیت کجاست؟
۱. دادگاه خانواده (مرجع اصلی و تخصصی)
مطابق قانون حمایت خانواده، اصلیترین مرجع رسیدگی به دعوای اجرتالمثل ایام زوجیت دادگاه خانواده است.
دادگاه خانواده در موارد زیر رسیدگی میکند:
زمانی که مبلغ خواسته بیش از ۲۰ میلیون تومان باشد
زمانی که زن بخواهد همزمان سایر دعاوی خانواده (طلاق، نفقه، مهریه و…) را مطرح کند
زمانی که پرونده نیاز به کارشناسی گسترده دارد
زمانی که شوهر یا زن در حوزه قضایی دیگر ساکن باشند و صلاحیت محلی مهم باشد
۲. شورای حل اختلاف (بر اساس مبلغ خواسته)
طبق قانون، اگر مبلغ خواسته زن:
✔ تا سقف ۲۰ میلیون تومان باشد
پرونده ابتدا در شورای حل اختلاف رسیدگی میشود.
در این صورت:
شورا میتواند موضوع را به کارشناس ارجاع دهد
رأی شورا قابل اعتراض در دادگاه خانواده است
اما در عمل، اغلب پروندهها بالاتر از ۲۰ میلیون تومان مطرح میشود و به دادگاه ارجاع مییابد
نمونه دادخواست اجرت المثل ایام زوجیت:
خواهان: (مشخصات زوجه)
خوانده: (مشخصات زوج)
خواسته: الزام به پرداخت اجرت المثل امور و کارهای انجام شده در بازه زمانی زوجیت با جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری مقوم به ——–
دلایل و منضمات: 1- تصویر شناسنامه 2- تصویر عقدنامه 3- شهادت شهود یا استشهادیه 4- جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری
ریاست محترم دادگاه خانواده شهرستان ——
با سلام
اینجانب به تاریخ —— به موجب سند ازدواج شماره ——- تنظیمی در دفتر ازدواج شماره —– شهرستان ——-به عقد رسمی و دائم خوانده درآمده ام.
از بدو زندگی مشترک به خواسته خوانده کلیه امور منزل زندگی مشترک بر عهده اینجانب (زوجه) بوده و از باب انجام آنها تابحال وجهی دریافت نکرده ام.
لذا با تقدیم این دادخواست و با عنایت به مراتب فوق مستنداً به تبصره الحاقی ماده 336 قانون مدنی و شهادت شهود صدور حکم به محکومیت خوانده به پرداخت اجرت المثل کارهای انجام شده به مدت —- سال با جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری و نیز احتساب کلیه خسارات دادرسی مورد استدعا می باشد.