جلب ثالث یعنی وقتی بین دو نفر یک دعوای حقوقی در دادگاه مطرح شده، اما یکی از آنها معتقد است شخص دیگری هم در این ماجرا نقش دارد یا باید پاسخگو باشد، از دادگاه میخواهد آن فرد را هم به پرونده اضافه کند. به این کار جلب ثالث گفته میشود.
در این مقاله بهصورت جامع بررسی میکنیم جلب ثالث چیست، چه زمانی کاربرد دارد، شرایط و مراحل آن چیست، چه تفاوتی با ورود ثالث دارد و چه آثاری در روند دادرسی ایجاد میکند.
جلب ثالث چیست؟
جلب ثالث یکی از نهادهای آیین دادرسی مدنی است که به موجب آن، یکی از طرفین دعوا (خواهان یا خوانده) از دادگاه درخواست میکند شخص ثالثی که در نتیجه دعوا ذینفع است یا باید پاسخگو باشد، به پرونده وارد شود.
به بیان سادهتر:
وقتی یکی از طرفین دعوا معتقد باشد شخص دیگری هم در ماجرا مسئول است یا باید در برابر ادعا پاسخ بدهد، میتواند او را به دادگاه «جلب» کند.
این موضوع در قانون آیین دادرسی مدنی پیشبینی شده است.
هدف از جلب ثالث چیست؟
جلب ثالث با چند هدف مهم انجام میشود:
- جلوگیری از صدور آرای متعارض
- جلوگیری از طرح دعوای جداگانه در آینده
- تعیین مسئول واقعی
- صرفهجویی در وقت و هزینه دادرسی
- جلوگیری از تضییع حقوق طرفین
در واقع قانونگذار تلاش کرده با این سازوکار، رسیدگیها جامعتر و دقیقتر انجام شود.
چه کسانی میتوانند جلب ثالث کنند؟
بر اساس قانون:
- خواهان میتواند شخص ثالث را جلب کند.
- خوانده نیز میتواند شخص ثالث را جلب کند.
بنابراین هر یک از طرفین دعوا اگر احساس کنند شخص دیگری در نتیجه دعوا تأثیر دارد، حق استفاده از این ابزار قانونی را دارند.
جلب ثالث در چه مواردی کاربرد دارد؟
جلب ثالث زمانی کاربرد پیدا میکند که حضور یک شخص دیگر برای روشن شدن حقیقت، تعیین مسئول واقعی یا جلوگیری از صدور رأی ناقص ضروری باشد. مهمترین موارد کاربرد آن عبارتاند از:
۱. مسئولیت تضامنی یا مشترک
گاهی چند نفر به صورت مشترک مسئول یک خسارت یا بدهی هستند، اما خواهان فقط علیه یکی از آنها طرح دعوا کرده است.
در این حالت، خوانده میتواند سایر مسئولان را جلب کند تا دادگاه درباره سهم و میزان مسئولیت هر یک تصمیم بگیرد. این کار باعث میشود:
- مسئولیتها دقیق مشخص شود
- از صدور رأی یکطرفه جلوگیری شود
- خوانده مجبور نشود بعداً دعوای جداگانهای برای رجوع به سایر مسئولان مطرح کند
مثلاً در یک تصادف رانندگی یا خسارت ناشی از فعالیت یک شرکت چندنفره، ممکن است بیش از یک نفر مسئول باشند.
۲. انتقال یا انتساب مسئولیت به شخص دیگر
گاهی خوانده معتقد است که اصلاً مسئولیتی متوجه او نیست و تعهد یا بدهی مربوط به شخص دیگری است.
در چنین شرایطی، اگر آن شخص در پرونده حضور نداشته باشد، ممکن است دادگاه صرفاً بر اساس دلایل موجود، خوانده فعلی را محکوم کند. برای جلوگیری از این وضعیت، خوانده میتواند فردی را که مسئول واقعی میداند جلب کند تا دفاعیات او نیز بررسی شود.
مثلاً:
- فروشندهای که ادعا میکند کالا را از شخص دیگری تحویل گرفته و عیب از اوست
- کارفرمایی که معتقد است خسارت ناشی از تقصیر پیمانکار بوده است
۳. قراردادهای چندجانبه
در قراردادهایی که بیش از دو طرف دارند، معمولاً تعهدات به هم وابستهاند. اگر بین دو نفر از طرفهای قرارداد اختلاف ایجاد شود، ممکن است نتیجه دعوا بر حقوق شخص سوم نیز تأثیر بگذارد.
در این شرایط، برای اینکه رأی دادگاه کامل و قابل اجرا باشد، یکی از طرفین میتواند شخص ثالث را جلب کند تا همه تعهدات و مسئولیتها در کنار هم بررسی شوند.
این موضوع در پروژههای مشارکتی، قراردادهای ساختوساز، سرمایهگذاری مشترک یا معاملات زنجیرهای بسیار رایج است.
۴. دعاوی مربوط به املاک مشاع
در املاک مشاع، چند نفر به صورت مشترک مالک یک ملک هستند. اگر دعوایی درباره آن ملک مطرح شود و فقط یکی از شرکا طرف دعوا قرار گیرد، ممکن است رأی صادره بر حقوق سایر شرکا هم اثر بگذارد.
در چنین شرایطی، شریک طرف دعوا میتواند سایر مالکان را جلب کند تا تصمیم دادگاه نسبت به همه آنها معتبر و قطعی باشد. این کار از طرح دعاوی بعدی و تعارض در آراء جلوگیری میکند.
۵. جلوگیری از طرح دعوای جداگانه در آینده
گاهی جلب ثالث صرفاً برای پیشگیری از دعوای بعدی انجام میشود. یعنی طرف دعوا میداند اگر اکنون شخص ثالث وارد پرونده نشود، پس از صدور رأی مجبور خواهد شد علیه او دعوای جدیدی مطرح کند.
با جلب ثالث، همه اختلافات مرتبط در یک پرونده رسیدگی میشود و تکلیف نهایی همانجا مشخص میگردد.
شرایط قانونی جلب ثالث
برای اینکه دادگاه جلب ثالث را بپذیرد، شرایط زیر باید وجود داشته باشد:
- وجود دعوای اصلی در جریان رسیدگی
- ارتباط موضوعی میان دعوای اصلی و شخص ثالث
- ذینفع بودن شخص ثالث در نتیجه دعوا
- تقدیم دادخواست جلب ثالث در مهلت قانونی
اگر این شرایط وجود نداشته باشد، دادگاه ممکن است دادخواست جلب را رد کند.
جلب ثالث تا چه زمانی ممکن است؟
جلب ثالث مهلت مشخص و محدودی دارد و نمیتوان در هر مرحلهای از رسیدگی آن را مطرح کرد.
بر اساس قانون، هر یک از طرفین دعوا (خواهان یا خوانده) باید تا پایان جلسه اول دادرسی دادخواست جلب ثالث را تقدیم کنند.
اگر در همان جلسه اول متوجه ضرورت جلب شخص ثالث شوند، باید همانجا موضوع را اعلام کنند و حداکثر ظرف سه روز پس از جلسه اول دادخواست جلب ثالث را ثبت کنند.
بنابراین اگر این مهلت رعایت نشود، دیگر امکان جلب ثالث در آن پرونده از بین میرود و در صورت لزوم باید دعوای جداگانهای علیه آن شخص مطرح شود.
نحوه تنظیم دادخواست جلب ثالث
دادخواست جلب ثالث باید مطابق شرایط عمومی دادخواست تنظیم شود و شامل موارد زیر باشد:
- مشخصات کامل جالب (کسی که جلب میکند)
- مشخصات کامل شخص ثالث
- شرح ماجرا
- دلایل و مستندات
- بیان ارتباط شخص ثالث با دعوا
- خواسته مشخص
این دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود.
رسیدگی به دعوای جلب ثالث چگونه است؟
پس از ثبت رسیدگی به جلب ثالث در ادامه همان دعوای اصلی انجام میشود، اما چون شخص جدیدی وارد پرونده میشود، دادگاه باید چند مرحله مهم را طی کند تا حقوق همه طرفها رعایت شود.
۱. ثبت دادخواست جلب ثالث
ابتدا خواهان یا خوانده باید دادخواست جداگانه جلب ثالث تنظیم و از طریق دفاتر خدمات قضایی ثبت کند. این دادخواست از نظر شکلی مانند سایر دادخواستهاست و باید شامل مشخصات طرفین، دلایل، مستندات و توضیح ارتباط شخص ثالث با دعوای اصلی باشد.
۲. بررسی شکلی و قانونی توسط دادگاه
پس از وصول دادخواست، دادگاه بررسی میکند که:
- آیا دادخواست در مهلت قانونی (تا پایان جلسه اول یا سه روز پس از آن) ارائه شده است؟
- آیا بین دعوای اصلی و شخص ثالث ارتباط مستقیم وجود دارد؟
- آیا شخص ثالث در نتیجه دعوا ذینفع یا مسئول احتمالی است؟
اگر شرایط فراهم نباشد، دادگاه قرار رد دادخواست جلب ثالث صادر میکند.
اگر شرایط کامل باشد، رسیدگی ادامه پیدا میکند.
۳. ابلاغ به شخص ثالث
در صورت پذیرش، برای شخص ثالث اخطاریه رسمی ارسال میشود.
از این لحظه او نیز به عنوان یکی از طرفهای دعوا شناخته میشود و حق دارد:
- در جلسات دادگاه حاضر شود
- لایحه دفاعیه بدهد
- دلیل و مدرک ارائه کند
- نسبت به رأی صادره اعتراض کند
یعنی تمام حقوق دفاعی که برای سایر طرفین وجود دارد، برای او هم برقرار است.
۴. رسیدگی همزمان به دعوای اصلی و جلب ثالث
دادگاه معمولاً دعوای اصلی و دعوای جلب ثالث را توأمان رسیدگی میکند.
هدف این است که:
- مسئولیتها دقیق مشخص شود
- همه دفاعیات در یک چارچوب بررسی گردد
- رأی نهایی جامع و کامل باشد
در این مرحله ممکن است جلسات رسیدگی بیشتر شود، چون باید دفاعیات شخص ثالث هم بررسی شود.
۵. صدور رأی نهایی
در پایان رسیدگی، ددر پایان رسیدگی، دادگاه یک رأی صادر میکند که در آن تکلیف همه مشخص است:
- آیا خواهان مستحق خواسته خود هست یا نه
- آیا خوانده مسئول است یا خیر
- آیا شخص ثالث مسئول شناخته میشود یا از مسئولیت مبراست
این رأی نسبت به همه اشخاص حاضر در پرونده اعتبار دارد.
آثار حقوقی جلب ثالث
جلب ثالث آثار مهمی دارد:
- شخص ثالث ملزم به حضور در دادگاه میشود.
- رأی صادره نسبت به او نیز معتبر خواهد بود.
- از طرح دعوای مجدد درباره همان موضوع جلوگیری میشود.
- مسئولیتها بهصورت دقیق مشخص میگردد.
تفاوت جلب ثالث با ورود ثالث
بسیاری از افراد این دو مفهوم را با هم اشتباه میگیرند.
جلب ثالث
- ابتکار عمل با یکی از طرفین دعواست.
- شخص ثالث به درخواست طرفین وارد میشود.
ورود ثالث
- ابتکار عمل با خود شخص ثالث است.
- شخص ثالث شخصاً درخواست ورود به دعوا را میدهد.
هر دو نهاد برای تکمیل رسیدگی پیشبینی شدهاند، اما از نظر نحوه شروع کاملاً متفاوتاند.
جلب ثالث در مرحله تجدیدنظر
یکی از پرسشهای پرتکرار این است که آیا در مرحله تجدیدنظر هم میتوان جلب ثالث کرد؟
پاسخ کوتاه این است: بله، اما فقط در شرایط خاص.
به طور کلی، اصل بر این است که جلب ثالث باید در مرحله بدوی و در مهلت قانونی انجام شود. اما قانون این امکان را در مرحله تجدیدنظر نیز پیشبینی کرده، به شرطی که شرایط مشخصی وجود داشته باشد.
در چه شرایطی جلب ثالث در تجدیدنظر پذیرفته میشود؟
جلب ثالث در مرحله تجدیدنظر زمانی قابل قبول است که یکی از دو حالت زیر وجود داشته باشد:
۱. در مرحله بدوی امکان جلب وجود نداشته باشد
اگر در زمان رسیدگی بدوی، شخص جالب از وجود یا نقش شخص ثالث اطلاع نداشته و بعدها این موضوع کشف شده باشد، میتواند در مرحله تجدیدنظر درخواست جلب ثالث بدهد.
مثلاً:
- در جریان رسیدگی تجدیدنظر مشخص شود تعهد مورد اختلاف مربوط به شخص دیگری بوده است.
- مدرکی ارائه شود که نشان دهد شخص ثالث در ایجاد مسئولیت نقش داشته است.
در این حالت، چون امکان طرح آن در مرحله بدوی وجود نداشته، دادگاه تجدیدنظر ممکن است آن را بپذیرد.
۲. ضرورت جلب در مرحله تجدیدنظر ایجاد شده باشد
گاهی شرایط پرونده در مرحله تجدیدنظر تغییر میکند یا استدلالهای جدیدی مطرح میشود که حضور شخص ثالث را ضروری میکند.
مثلاً:
- رأی بدوی بر مبنایی صادر شده که نقش شخص ثالث را برجسته کرده است.
- تجدیدنظرخواه دفاع جدیدی مطرح میکند که بدون حضور شخص ثالث قابل بررسی نیست.
در چنین وضعیتی، اگر دادگاه تشخیص دهد رسیدگی کامل بدون حضور آن شخص ممکن نیست، جلب ثالث را میپذیرد.
چه زمانی جلب ثالث در تجدیدنظر رد میشود؟
اگر دادگاه تشخیص دهد که:
- امکان جلب در مرحله بدوی وجود داشته ولی طرف دعوا از آن استفاده نکرده است،
- یا هدف از جلب، صرفاً طولانی کردن روند رسیدگی است،
- یا ارتباط مؤثری میان دعوا و شخص ثالث وجود ندارد،
در این صورت ممکن است دادخواست جلب ثالث را نپذیرد.
نحوه رسیدگی در صورت پذیرش جلب ثالث در تجدیدنظر
اگر دادگاه تجدیدنظر جلب ثالث را بپذیرد:
- به شخص ثالث اخطاریه ارسال میشود.
- او حق دفاع و ارائه لایحه خواهد داشت.
- رسیدگی با حضور او ادامه پیدا میکند.
- رأی تجدیدنظر نسبت به او نیز معتبر و لازمالاجرا خواهد بود.
در برخی موارد، اگر رسیدگی ماهیتی گسترده شود، ممکن است پرونده برای بررسی کاملتر به دادگاه بدوی اعاده شود.
مرحله تجدیدنظر معمولاً محل بررسی اعتراض به رأی است، نه طرح دعاوی جدید. به همین دلیل دادگاهها در پذیرش جلب ثالث در این مرحله سختگیرتر عمل میکنند.
بنابراین اگر احتمال میدهید شخص ثالثی در پرونده نقش دارد، بهتر است همان مرحله بدوی و در مهلت قانونی اقدام کنید تا با مشکل رد دادخواست در تجدیدنظر مواجه نشوید.
جلب ثالث بدوی یعنی چی؟
جلب ثالث بدوی یعنی درخواست وارد کردن شخص ثالث به پرونده، در همان مرحله اول رسیدگی دادگاه (دادگاه بدوی).
به زبان سادهتر، وقتی یک دعوا برای اولین بار در دادگاه مطرح شده و هنوز رأی صادر نشده، اگر خواهان یا خوانده متوجه شوند شخص دیگری هم در موضوع پرونده نقش دارد یا ممکن است مسئول باشد، میتوانند در همین مرحله اول از دادگاه بخواهند او را هم وارد دعوا کند. به این کار جلب ثالث در مرحله بدوی گفته میشود.
در جلب ثالث بدوی:
- درخواست باید تا پایان جلسه اول دادرسی (یا حداکثر سه روز پس از آن) ثبت شود.
- دادگاه در همان پرونده به دعوای اصلی و جلب ثالث همزمان رسیدگی میکند.
- رأی نهایی نسبت به همه افراد حاضر در پرونده صادر میشود.
به طور کلی، جلب ثالث بدوی بهترین و مطمئنترین زمان برای استفاده از این ابزار قانونی است، چون قانون در این مرحله انعطاف بیشتری نسبت به مرحله تجدیدنظر دارد
آیا جلب ثالث باعث اطاله دادرسی میشود؟
در نگاه اول ممکن است اضافه شدن شخص جدید به دعوا باعث طولانیتر شدن رسیدگی شود، اما در عمل:
- از تشکیل پرونده جدید جلوگیری میکند
- از صدور آرای متناقض جلوگیری میکند
- تکلیف مسئولیتها را یکجا مشخص میکند
بنابراین در بلندمدت باعث کاهش دعاوی متعدد خواهد شد.
آیا جلب ثالث هزینه دارد؟
بله. دعوای جلب ثالث یک دعوای مستقل محسوب میشود و هزینه دادرسی جداگانه دارد که بر اساس خواسته تعیین میشود.
آیا رد جلب ثالث قابل اعتراض است؟
در صورت رد دادخواست جلب ثالث، معمولاً امکان اعتراض به همراه رأی نهایی وجود دارد. شرایط دقیق آن بستگی به نوع تصمیم دادگاه دارد.