ارش نوعی خسارت مالی ناشی از صدمات بدنی است که میزان مشخصی برای آن در قانون تعیین نشده است. به بیان ساده، اگر فردی بر اثر تصادف، نزاع، حادثه کاری یا خطای پزشکی دچار آسیبی شود که در قانون برای آن دیه معینی پیشبینی نشده باشد، دادگاه با توجه به نظر پزشکی قانونی مبلغی را بهعنوان ارش تعیین میکند.
بنابراین برخلاف دیه مقدر که مقدار آن از قبل در قانون مشخص شده است، ارش مبلغ ثابت و یکسانی ندارد. میزان ارش با توجه به نوع آسیب، شدت آن، آثار باقیمانده و تأثیر صدمه بر سلامت فرد تعیین میشود.
ارش چیست؟
براساس ماده ۴۴۹ قانون مجازات اسلامی، ارش دیه غیرمقدر است که میزان آن در شرع تعیین نشده و دادگاه با توجه به نوع و کیفیت جنایت، تأثیر آن بر سلامت فرد، میزان خسارت، دیه مقدر و با جلب نظر کارشناس، مبلغ آن را مشخص میکند.
در عمل، کارشناس اصلی برای بررسی صدمات بدنی معمولاً پزشکی قانونی است؛ اما تصمیم نهایی درباره میزان ارش و صدور حکم بر عهده دادگاه خواهد بود. قانون مجازات اسلامی، ماده ۴۴۹
برای مثال، ممکن است برای موارد زیر ارش تعیین شود:
- محدودیت حرکتی یکی از اندامها؛
- باقی ماندن جای زخم یا تغییر شکل ظاهری؛
- آسیب به عضوی که دیه معین ندارد؛
- کاهش عملکرد یک عضو بدون از بین رفتن کامل آن؛
- برخی صدمات عصبی یا عضلانی؛
- آسیب طحال و بعضی از اعضای داخلی؛
- اختلال موقت یا دائمی در عملکرد بدن؛
- عوارض جسمی باقیمانده پس از درمان؛
- صدماتی که عنوان مشخصی در جدول دیات ندارند.
برای نمونه، دیوان عالی کشور نیز در رأی وحدت رویه شماره ۷۴۰ اعلام کرده است که چون برای از بین رفتن طحال دیه مقدری تعیین نشده، باید مطابق ماده ۴۴۹ قانون مجازات اسلامی برای آن ارش تعیین شود. رأی وحدت رویه شماره ۷۴۰
تفاوت ارش و دیه چیست؟
مهمترین تفاوت ارش و دیه در مشخص بودن یا نبودن میزان آن در قانون است.
| موضوع | دیه مقدر | ارش |
|---|---|---|
| میزان خسارت | در قانون مشخص است | در قانون مبلغ مشخصی ندارد |
| نحوه تعیین | براساس نسبت قانونی دیه | براساس نظر پزشکی قانونی و رأی دادگاه |
| نیاز به کارشناسی | گاهی لازم است | معمولاً ضروری است |
| امکان تفاوت در پروندهها | محدودتر است | با توجه به نوع آسیب متفاوت است |
| مثال | دیه شکستگی، قطع عضو یا جراحت مشخص | محدودیت حرکتی یا آسیب بدون دیه معین |
برای مثال، اگر قانون برای شکستن یک استخوان در شرایط مشخص، یکپنجم دیه کامل تعیین کرده باشد، دادگاه همان میزان را مبنای محاسبه قرار میدهد. اما اگر آسیب ایجادشده در قانون دیه مشخصی نداشته باشد، ارش تعیین خواهد شد.
آیا هر ارش مبلغ مشخصی دارد؟
خیر. اصطلاح «هر ارش» از نظر حقوقی دقیق نیست؛ زیرا ارش یک واحد ثابت مانند درصد یا سکه نیست. دادگاه ممکن است میزان ارش را بهصورت درصدی از دیه کامل بیان کند؛ برای مثال:
- نیم درصد دیه کامل؛
- یک درصد دیه کامل؛
- سه درصد دیه کامل؛
- ده درصد دیه کامل.
در نتیجه، برای پاسخ به این سؤال که «ارش چقدر است؟» ابتدا باید مشخص شود پزشکی قانونی یا دادگاه چند درصد از دیه کامل را بهعنوان ارش تعیین کرده است.
هر درصد ارش در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
طبق بخشنامه رئیس قوه قضاییه، مبلغ دیه کامل در ماههای غیرحرام سال ۱۴۰۵ معادل ۲۱ میلیارد ریال، یعنی ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان تعیین شده است. اعلام رسمی نرخ دیه سال ۱۴۰۵
بر این اساس، ارزش درصدهای مختلف ارش در سال ۱۴۰۵ به شرح زیر است:
| درصد ارش | مبلغ در سال ۱۴۰۵ |
|---|---|
| نیم درصد | ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان |
| یک درصد | ۲۱ میلیون تومان |
| دو درصد | ۴۲ میلیون تومان |
| سه درصد | ۶۳ میلیون تومان |
| چهار درصد | ۸۴ میلیون تومان |
| پنج درصد | ۱۰۵ میلیون تومان |
| ده درصد | ۲۱۰ میلیون تومان |
| پانزده درصد | ۳۱۵ میلیون تومان |
| بیست درصد | ۴۲۰ میلیون تومان |
| بیستوپنج درصد | ۵۲۵ میلیون تومان |
| سی درصد | ۶۳۰ میلیون تومان |
| پنجاه درصد | یک میلیارد و ۵۰ میلیون تومان |
فرمول محاسبه ارش
برای محاسبه مبلغ ارش میتوان از فرمول زیر استفاده کرد:
مبلغ ارش = درصد تعیینشده × مبلغ دیه کامل ÷ ۱۰۰
برای مثال، اگر دادگاه پنج درصد دیه کامل را بهعنوان ارش تعیین کند:
۲,۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۵ ÷ ۱۰۰ = ۱۰۵,۰۰۰,۰۰۰ تومان
بنابراین پنج درصد ارش در سال ۱۴۰۵ معادل ۱۰۵ میلیون تومان است.
آیا ارش در ماه حرام افزایش پیدا میکند؟
یکی از نکات مهم این است که افزایش یکسوم دیه در ماههای حرام، بهطور عمومی درباره تمام صدمات بدنی و ارشها اعمال نمیشود.
تغلیظ دیه در ماه حرام شرایط مشخصی دارد و اصولاً به دیه قتل نفس مربوط است؛ آن هم هنگامی که رفتار و فوت هر دو در یکی از ماههای حرام یا در محدوده حرم مکه واقع شده باشند. بنابراین دیه جراحات اعضای بدن یا ارش صدمات صرفاً به دلیل وقوع حادثه در ماه حرام یکسوم افزایش پیدا نمیکند.
در نتیجه، برای محاسبه درصد ارش صدمات بدنی سال ۱۴۰۵، معمولاً همان مبلغ دیه کامل ماه غیرحرام، یعنی ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان، مبنای محاسبه قرار میگیرد.
ارش زن و مرد چه تفاوتی دارد؟
مطابق ماده ۵۶۲ قانون مجازات اسلامی، ارش جنایت واردشده به اعضا و منافع زن نباید بیشتر از دیه همان عضو یا منفعت باشد. از سوی دیگر، مقررات مربوط به تفاوت دیه زن و مرد و نحوه جبران تفاوت در حوادث تحت پوشش بیمه یا صندوق تأمین خسارتهای بدنی، بسته به نوع حادثه و میزان صدمه متفاوت است.
بنابراین نمیتوان بدون بررسی نوع آسیب، میزان ارش و نحوه وقوع حادثه اعلام کرد که ارش زن همیشه نصف مرد است. مبلغ قابل پرداخت در تصادفات رانندگی نیز ممکن است با پروندههای ضربوجرح یا حوادث دیگر تفاوت داشته باشد.
میزان ارش چگونه تعیین میشود؟
تعیین ارش معمولاً طی مراحل زیر انجام میشود:
۱. تشکیل پرونده
شخص آسیبدیده باید حسب مورد به کلانتری، دادسرا یا مرجع قضایی مراجعه و شکایت یا درخواست خود را ثبت کند. در تصادفات رانندگی نیز گزارش پلیس، کروکی و مدارک بیمه اهمیت زیادی دارد.
۲. معرفی به پزشکی قانونی
مرجع قضایی مصدوم را برای معاینه به پزشکی قانونی معرفی میکند. بهتر است تمام مدارک درمانی، تصاویر رادیولوژی، سیتیاسکن، امآرآی، گزارش جراحی و خلاصه پرونده بیمارستان ارائه شود.
۳. انجام معاینات اولیه و تکمیلی
در برخی پروندهها نتیجه صدمه بلافاصله مشخص نیست. پزشکی قانونی ممکن است پس از یک دوره درمان، مصدوم را مجدداً معاینه کند تا میزان بهبودی یا عوارض دائمی تعیین شود.
۴. اعلام نظر پزشکی قانونی
پزشکی قانونی نوع جراحات، صدمات دارای دیه مقدر و آسیبهای نیازمند ارش را در نظریه خود اعلام میکند. در موارد لازم، درصد پیشنهادی ارش نیز ذکر میشود.
۵. صدور حکم دادگاه
دادگاه با توجه به نظریه پزشکی قانونی، مدارک پرونده، نوع حادثه و میزان تقصیر، حکم به پرداخت دیه و ارش صادر میکند.
پزشکی قانونی در تعیین ارش چه نقشی دارد؟
پزشکی قانونی درباره مسائل تخصصی صدمه اظهارنظر میکند؛ از جمله:
- نوع و شدت آسیب؛
- میزان نقص عضو؛
- موقت یا دائمی بودن عارضه؛
- ارتباط آسیب با حادثه؛
- درصد کاهش عملکرد عضو؛
- نیاز یا نبود نیاز به معاینه مجدد؛
- میزان بهبود پس از درمان؛
- وجود جای زخم یا تغییر شکل ظاهری.
با وجود اهمیت نظریه پزشکی قانونی، این نظریه جایگزین حکم دادگاه نیست. تعیین مسئول پرداخت و مبلغ نهایی ارش در صلاحیت مرجع قضایی است.
آیا میتوان به میزان ارش اعتراض کرد؟
بله. اگر مصدوم یا متهم نظریه پزشکی قانونی را با واقعیت صدمات منطبق نداند، میتواند در مهلت تعیینشده اعتراض خود را همراه با دلایل و مدارک پزشکی مطرح کند.
پس از اعتراض، ممکن است پرونده برای بررسی به کمیسیون پزشکی قانونی ارجاع شود. در اعتراض بهتر است دقیقاً مشخص شود:
- کدام آسیب بررسی نشده است؛
- چه مدرک پزشکی مورد توجه قرار نگرفته؛
- چرا درصد اعلامشده با عوارض صدمه هماهنگ نیست؛
- آیا آسیب جدید یا عارضه ماندگاری ایجاد شده است؛
- آیا میان نظریه پزشکی قانونی و گزارش پزشک متخصص تعارض وجود دارد.
اعتراض بدون ارائه دلیل یا مدرک مؤثر ممکن است نتیجهای نداشته باشد.
آیا هزینه درمان علاوه بر ارش قابل مطالبه است؟
دیه و ارش برای جبران صدمه بدنی در نظر گرفته میشوند؛ اما درباره امکان مطالبه هزینههای درمانی مازاد بر دیه، شرایط پرونده و رویه قضایی اهمیت دارد.
مصدوم باید تمام مدارک مربوط به هزینهها را نگهداری کند، از جمله:
- صورتحساب بیمارستان؛
- هزینه دارو؛
- هزینه تصویربرداری و آزمایش؛
- هزینه فیزیوتراپی؛
- هزینه وسایل پزشکی؛
- دستمزد پزشک و جراح؛
- مدارک مربوط به کاهش درآمد یا ازکارافتادگی.
پذیرش این هزینهها بهصورت مستقل از دیه و ارش به منشأ حادثه، دلایل ارائهشده و نظر مرجع رسیدگی بستگی دارد.
زمان پرداخت ارش چقدر است؟
ارش نیز از حیث مهلت پرداخت، تابع مقررات دیه است. براساس نوع جنایت، مهلت قانونی پرداخت متفاوت خواهد بود:
- در جنایت عمدی موجب دیه: اصولاً یک سال قمری؛
- در جنایت شبهعمدی: اصولاً دو سال قمری؛
- در جنایت خطای محض: اصولاً سه سال قمری.
طرفین میتوانند درباره مهلت یا نحوه پرداخت توافق دیگری داشته باشند. در پروندههای بیمهای نیز مقررات خاص مربوط به شرکت بیمه و صندوق تأمین خسارتهای بدنی اجرا میشود.
ارش در تصادفات رانندگی چگونه پرداخت میشود؟
در تصادفات، پس از تعیین میزان تقصیر راننده و بررسی صدمات توسط پزشکی قانونی، خسارت بدنی معمولاً از محل بیمه شخص ثالث وسیله نقلیه مسبب حادثه پرداخت میشود.
اگر بخشی از صدمات فاقد دیه مقدر باشد، ممکن است پزشکی قانونی برای آن ارش پیشنهاد کند. سپس مبلغ براساس درصد تعیینشده و نرخ دیه زمان پرداخت محاسبه میشود.
در برخی پروندههای صدمات بدنی غیرعمدی ناشی از تصادف، اگر درباره گزارش کارشناسی و نظریه پزشکی قانونی اختلافی وجود نداشته باشد، پرداخت خسارت ممکن است بدون ادامه رسیدگی طولانی در دادگاه انجام شود.
ارش در ضربوجرح عمدی
در پروندههای ضربوجرح عمدی ممکن است مرتکب علاوه بر پرداخت دیه یا ارش، در صورت وجود شرایط قانونی به مجازات تعزیری نیز محکوم شود.
برای دریافت ارش باید ارتباط صدمات با رفتار متهم اثبات شود. گزارش کلانتری، شهادت شهود، فیلم دوربین، پیامها، گواهی پزشکی قانونی و سایر مدارک میتوانند در اثبات موضوع مؤثر باشند.
آیا چند آسیب، چند ارش جداگانه دارد؟
اگر یک حادثه موجب چند صدمه مستقل شود، ممکن است برای هر صدمه دیه یا ارش جداگانه تعیین شود. برای مثال، ممکن است شخصی همزمان دچار شکستگی دارای دیه مقدر، محدودیت حرکتی نیازمند ارش و جای زخم دارای حکم مستقل شود.
بااینحال، اگر چند عارضه نتیجه یک آسیب واحد باشند یا یکی از آنها در دیه آسیب اصلی مستتر باشد، ممکن است ارش جداگانه تعیین نشود. تشخیص استقلال یا تداخل صدمات با پزشکی قانونی و دادگاه است.
مدارک لازم برای مطالبه ارش
برای مطالبه ارش، مدارک زیر میتوانند مورد نیاز باشند:
- کارت ملی و مدارک هویتی؛
- شکواییه یا دادخواست مرتبط؛
- گزارش کلانتری یا پلیس؛
- کروکی تصادف؛
- گواهی پزشکی قانونی؛
- پرونده بیمارستان و خلاصه درمان؛
- گزارش عمل جراحی؛
- تصاویر پزشکی و آزمایشها؛
- نسخه پزشک و فاکتورهای درمان؛
- بیمهنامه شخص ثالث؛
- شهادت شهود؛
- فیلم و تصاویر حادثه؛
- مدارک مربوط به تقصیر طرف مقابل.
سؤالات متداول درباره ارش
هر یک درصد ارش در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
با توجه به دیه کامل ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومانی، هر یک درصد ارش در سال ۱۴۰۵ معادل ۲۱ میلیون تومان است.
نیم درصد ارش چقدر است؟
نیم درصد دیه کامل سال ۱۴۰۵ معادل ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان است.
پنج درصد ارش چقدر است؟
پنج درصد دیه کامل سال ۱۴۰۵ معادل ۱۰۵ میلیون تومان است.
ده درصد ارش چقدر است؟
ده درصد دیه کامل سال ۱۴۰۵ معادل ۲۱۰ میلیون تومان است.
مبلغ ارش را چه کسی تعیین میکند؟
پزشکی قانونی درباره نوع و شدت آسیب اظهارنظر کارشناسی میکند، اما میزان نهایی ارش با رأی دادگاه تعیین میشود.
آیا ارش مبلغ ثابتی دارد؟
خیر. ارش با توجه به نوع آسیب، شدت عارضه، میزان نقص عضو و نظر پزشکی قانونی تعیین میشود.
آیا به ارش ماه حرام تعلق میگیرد؟
افزایش یکسوم ماه حرام اصولاً به قتل نفس با شرایط قانونی مربوط است و درباره ارش صدمات اعضای بدن اعمال نمیشود.
آیا میتوان به نظر پزشکی قانونی اعتراض کرد؟
بله. طرفین میتوانند با ارائه دلیل و مدارک پزشکی به نظریه اعتراض کنند تا موضوع در مرجع یا کمیسیون تخصصی بالاتر بررسی شود.
جمعبندی
ارش خسارت مالی مربوط به صدماتی است که برای آنها در قانون دیه مشخصی تعیین نشده است. میزان ارش با بررسی نوع آسیب، آثار باقیمانده، میزان نقص عملکرد و نظر پزشکی قانونی تعیین میشود و دادگاه درباره مبلغ نهایی تصمیم میگیرد.
در سال ۱۴۰۵ دیه کامل در ماههای غیرحرام ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان است؛ بنابراین هر یک درصد ارش معادل ۲۱ میلیون تومان محاسبه میشود. بااینحال، درصد ارش برای همه آسیبها یکسان نیست و نمیتوان بدون معاینه پزشکی قانونی و بررسی پرونده مبلغ قطعی آن را مشخص کرد. همچنین وکیل متخصص امور دیه می تواند به شما کمک بسیاری در این پروسه بکند